Start cấp điện lúc bắt đầu. Tiếp điểm phụ KM1 giữ đường điện sau khi nhả Start. Stop nằm trước cả hai nhánh, nên bấm Stop sẽ cắt được mạch.
1. Làm quen với mạch trước khi đọc sơ đồ
Hãy hình dung bạn đang điều khiển một bơm bằng hai nút Start và Stop. Bạn muốn bấm Start một lần để bơm chạy, thay vì phải giữ tay trên nút suốt buổi.
Trong ví dụ này, ta dùng nguồn điều khiển 24 VDC và cuộn contactor KM1 phù hợp với nguồn đó. Ta chỉ xem phần điều khiển cuộn hút; phần cấp điện cho động cơ và bảo vệ chưa nằm trong sơ đồ.
Start là tiếp điểm thường mở (NO): chưa nhấn thì hở. Stop là tiếp điểm thường đóng (NC): chưa nhấn thì kín. Tiếp điểm phụ NO của KM1 sẽ đóng khi cuộn KM1 có điện.
2. Điện đi đường nào khi bấm rồi nhả Start?
Khi bấm Start, đường điện kín: +24 V → Stop → Start → cuộn KM1 → 0 V. Cuộn KM1 có điện nên hút, đồng thời làm tiếp điểm phụ KM1 đóng.
Khi nhả Start, đường qua nút Start bị hở. Nhưng lúc này đã có đường thứ hai: +24 V → Stop → tiếp điểm phụ KM1 → cuộn KM1 → 0 V. Cuộn vẫn có điện nhờ đường đó. Đây chính là tự giữ.
Khi bấm Stop, Stop mở và cắt nguồn cho cả hai đường. Cuộn nhả, tiếp điểm phụ KM1 mở theo. Nhả Stop cũng chưa làm mạch chạy lại; bạn phải bấm Start lần nữa.
Hãy nhìn hai đầu nhánh KM1 trên hình: nó chỉ đi vòng qua Start. Nếu đi vòng qua cả Stop, mạch sẽ có thể giữ được nhưng bạn lại không dừng được bằng Stop.
3. Nhìn từng thao tác để hiểu mạch
Chưa bấm gì thì Start và tiếp điểm phụ KM1 đều mở, nên cuộn chưa có điện. Bạn bấm Start để tạo đường cấp đầu tiên; sau đó tiếp điểm phụ mới đóng để giữ mạch.
Bảng dưới đây giúp bạn đối chiếu từng thao tác. Chú ý nhất là hai dòng nhả Start và nhả Stop: nhả Start thì vẫn giữ, còn nhả Stop sau khi dừng thì vẫn đứng yên.
| Tình huống | Start / Stop | KM1 |
|---|---|---|
| Có nguồn, chưa nhấn nút | Start mở, Stop đóng | Cuộn chưa có điện; tiếp điểm tự giữ mở. |
| Nhấn Start | Start đóng, Stop đóng | Cuộn có điện; tiếp điểm phụ KM1 đóng. |
| Nhả Start | Start mở, Stop đóng | Cuộn được cấp qua tiếp điểm tự giữ. |
| Nhấn Stop | Stop mở | Đường chung bị cắt; cuộn nhả, tiếp điểm phụ mở. |
| Nhả Stop sau khi dừng | Stop đóng trở lại | KM1 vẫn nhả, chờ lệnh Start mới. |
4. Tự dựng mạch này trên EleRun
Bạn không cần vẽ nhiều thiết bị để thử nguyên lý này. Bắt đầu với nguồn, hai nút nhấn, một cuộn hút và một tiếp điểm phụ.
Nếu cuộn đã hút mà tiếp điểm phụ không đóng theo, hãy xem lại loại ký hiệu và tag liên kết. Đừng vội nối thêm dây để bù cho một tiếp điểm chưa hoạt động đúng.
- Đặt Start NO, Stop NC, cuộn KM1 và tiếp điểm phụ NO trên bản vẽ.
- Đặt cùng tag KM1 cho cuộn và tiếp điểm phụ trong thuộc tính thiết bị.
- Nối nguồn qua Stop, qua Start đến cuộn, rồi nối đường về nguồn.
- Nối tiếp điểm phụ KM1 song song với Start: đầu nhánh sau Stop, cuối nhánh trước cuộn.
- Chuyển sang Run. Bấm Start, nhả Start, bấm Stop rồi nhả Stop. So kết quả với bảng trên.
5. Thử thêm vài tình huống để chắc rằng bạn hiểu
Mạch giữ được sau Start là một kết quả tốt, nhưng hãy thử cả việc dừng và cấp lại nguồn. Bảng dưới đây liệt kê sáu tình huống nên xem.
Khi mất nguồn điều khiển, cuộn nhả và tiếp điểm giữ mở. Nếu nguồn trở lại lúc Start đã nhả, cuộn không tự hút. Nếu Start đang bị giữ hoặc bị kẹt đóng, kết quả có thể khác — vì vẫn còn đường điện qua Start.
Với sơ đồ này, bấm Start và Stop cùng lúc thì Stop mở đường chung, nên cuộn không có điện. Nếu một thao tác chưa thể thử trực tiếp trên công cụ, hãy lần theo đường điện và ghi rõ là chưa chạy thử.
| Thao tác thử | Kết quả mong muốn |
|---|---|
| Cấp nguồn, không nhấn Start | KM1 không tự hoạt động. |
| Nhấn rồi nhả Start | KM1 hút và tiếp tục giữ. |
| Nhấn rồi nhả Stop | KM1 nhả và không tự hút lại. |
| Đang giữ thì ngắt nguồn điều khiển | KM1 nhả, tiếp điểm tự giữ mở. |
| Cấp lại nguồn, Start đã nhả | KM1 không tự hút lại. |
| Nhấn Start và Stop đồng thời | Stop cắt đường chung; KM1 không được cấp. |
6. Ba dấu hiệu cho biết cần xem lại chỗ nào
Mỗi lỗi cho bạn một gợi ý. Xem đúng nhánh liên quan sẽ nhanh hơn việc đổi dây khắp bản vẽ.
- Nhả Start là dừng: xem nhánh tự giữ, hai đầu dây và tiếp điểm phụ KM1.
- Bấm Stop mà vẫn giữ: tìm đường cấp cho cuộn đang đi vòng qua Stop.
- Vừa cấp nguồn đã hút: xem Start hoặc nhánh giữ có đang đóng sẵn không.
ELERUN LAB · TỰ THỬ TRÊN BẢN VẼ
Bỏ một tiếp điểm để thấy mạch tự giữ làm gì
Dựng mạch theo các bước ở trên, với cuộn KM1 và tiếp điểm phụ NO cùng tag. Dự đoán trạng thái sau khi bấm rồi nhả Start.
- Trên một bản vẽ thử, tháo riêng nhánh NO tự giữ song song với Start; giữ nguyên Stop và đường chính.
- Trong Run, KM1 thay đổi thế nào lúc giữ Start và lúc nhả tay? Hãy chỉ đường điện bị mất.
Đối chiếu cách giải thích
Giữ Start thì đường chính vẫn cấp cuộn KM1. Nhả Start làm hở đường ấy; vì nhánh NO tự giữ đã bị tháo, không còn đường song song để cấp cuộn nên KM1 nhả. Gắn lại đúng hai đầu sau Stop và trước cuộn rồi thử lại.
Đây là bài thử logic điều khiển 24 VDC trên trang mẫu, không phải chỉ dẫn tháo dây trên tủ đang vận hành.
7. Câu hỏi thường gặp
Tiếp điểm tự giữ có nhớ trạng thái sau khi mất điện không?
Không. Trong mạch này, mất điện thì cuộn nhả và tiếp điểm phụ mở. Cấp lại nguồn khi Start đã nhả, mạch sẽ chờ bạn bấm Start mới.
Stop trong sơ đồ có phải nút dừng khẩn cấp không?
Không. Đây là nút dừng của ví dụ điều khiển cơ bản. Chức năng dừng khẩn cấp cần thiết kế và kiểm tra riêng theo máy thực tế.
8. Đọc thêm từ hãng
Sơ đồ và bài thực hành của EleRun dùng để giải thích nguyên lý, không phải sơ đồ lắp đặt do hãng xác nhận.
